Payızlıq buğda və arpa yüksək məhsuldarlıq verən strateji bitkilər sırasındadır. Lakin bol məhsul əldə etmək yalnız keyfiyyətli toxum seçimi ilə məhdudlaşmır. Əkinə qədər görülən bütün aqrotexniki tədbirlər – sahənin təmizlənməsindən başlayaraq dərin şuma, toxum yatağının hazırlanmasına, gübrələməyə və düzgün texnika seçiminə qədər – gələcək məhsulun həcmini və keyfiyyətini müəyyənləşdirir. Buna görə də payızlıq əkin mövsümünə sistemli yanaşmaq vacibdir.

 

Sahənin təmizlənməsi – məhsuldar əkinin ilk addımı

Biçindən sonra sahədə qalan saman, sap və digər bitki qalıqları növbəti əkin prosesinə mane ola bilər. Bu qalıqlar torpağın işlənməsini çətinləşdirir, toxumun torpaqla təmasını zəiflədir və bəzi xəstəliklərin, zərərvericilərin qışlaması üçün əlverişli şərait yaradır. Bu səbəbdən ilk mərhələdə bitki qalıqlarının doğranması və sahəyə bərabər şəkildə yayılması tövsiyə olunur. Bunun üçün çöp doğrayan aqreqat və ya kombayna inteqrasiya olunan doğrayıcı sistemlərdən istifadə edilir. Əgər sahədə çox miqdarda sap qalıqları mövcuddursa, onların tam sap qalıqlarının təmizlənməsi gələcək torpaq emalını xeyli asanlaşdırır. “Maschio Gaspardo” brendinə məxsus “Chiara 200” və “Chiara 230” çöpdoğrayan modelləri sahənin keyfiyyətli şəkildə təmizlənməsi və əkinə hazır olması prosesini daha asan edir. Düzgün təmizlənmiş sahə sonrakı şum və səpin əməliyyatlarının daha düzgün formada aparılmasına şərait yaradır.  

 

Dərin şum – torpağın məhsuldarlığını artıran əsas mərhələ

Payızlıq taxıl əkinində ən vacib aqrotexniki tədbirlərdən biri dərin şum hesab olunur. Xalq arasında buna kotanlama da deyilir. Dərin şum torpağın alt qatlarını yumşaldır, kök sisteminin daha rahat inkişaf etməsinə imkan yaradır və yağış sularının torpağa hopmasını artırır. Payız aylarında aparılan dondurma şumu xüsusilə əhəmiyyətlidir. Torpaq qış ərzində şaxtanın təsiri ilə təbii şəkildə xırdalanır, nəticədə yaz mövsümündə əlavə emala ehtiyac azalır. Bu işlər üçün istifadə olunan kotanlar torpağın xüsusiyyətinə uyğun seçilməlidir:

• Standart kotan yüngül və orta mexaniki tərkibli torpaqlar üçün uyğundur. Türkiyə istehsalı “Şakalak” brendinə məxsus sadə kotanlar bu tip torpaq sahələri üçün fermerlər tərəfindən ən çox seçim edilən modellər arasındadır.  
• Dönərli kotan isə şumun daha keyfiyyətli aparılmasını təmin edir, torpağı eyni istiqamətdə çevirdiyi üçün sahədə hamar səth yaradır və növbəti aqreqatların işini asanlaşdırır. Bu baxımdan “Maschio Gaspardo” brendinə məxsus “Unico XS” model dönərli kotanları ölkəmizdə fermerlər tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanır.  

Toxum yatağını necə effektiv hazırlamaq olar?  

Şumdan sonra torpaqda iri kəsəklər əmələ gəlir. Bu vəziyyətdə birbaşa səpin aparıldıqda toxumların eyni dərinliyə düşməsi çətinləşir və cücərmə qeyri-bərabər olur. Buna görə növbəti mərhələdə toxum yatağının hazırlanması həyata keçirilir. Bu proses ərzində fermerlərimiz tərəfindən geniş istifadə olunan aqreqatlardan biri “Şakalak” brendinə məxsus diskli maladır.   

Diskli mala:

• iri torpaq kəsəklərini xırdalayır;
• torpaq səthini hamarlayır;
• bitki qalıqlarını torpaqla qarışdırır;
• nəmin torpaqda saxlanmasına kömək edir.

Ağır strukturlu torpaqlarda isə ağır diskli mala daha yüksək effektivlik göstərir. Bu aqreqatlar torpağın daha dərin qatına təsir edərək toxum yatağını ideal vəziyyətə gətirir. Yaxşı hazırlanmış toxum yatağı toxumların eyni vaxtda cücərməsinə, kök sisteminin güclü formalaşmasına və məhsuldarlığın artmasına şərait yaradır.

 

Səpinqabağı gübrələmə nə üçün vacibdir?

Payızlıq taxılın yüksək məhsul verməsi üçün torpağın qida maddələri ilə təmin olunması vacibdir. Məhz buna görə səpin öncəsi səpinqabağı gübrələmə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ən çox istifadə olunan üsullardan biri qranular gübrəsəpən vasitəsilə mineral gübrələrin sahəyə bərabər paylanmasıdır. Müasir gübrəsəpən aqreqatlar normanı dəqiq tənzimlədiyi üçün həm gübrəyə qənaət edilir, həm də sahənin bütün hissələrində eyni nəticə əldə olunur.   

Payız mövsümündə xüsusilə fosfor-kalium gübrəsi tətbiq edilir. Fosfor kök sisteminin inkişafını sürətləndirir, kalium isə bitkinin şaxtaya davamlılığını artırır və qışlama qabiliyyətini yüksəldir. Torpaq analizinə əsasən düzgün gübrələmə proqramı seçildikdə məhsuldarlıq və dənin keyfiyyəti nəzərə çarpacaq dərəcədə yüksəlir.

 

Payızlıq buğda və arpa səpini necə aparılmalıdır?

Sahə tam hazır olduqdan sonra əsas mərhələ – payızlıq buğda səpini və payızlıq arpa səpini başlayır. Səpin zamanı ən vacib amillər bunlardır:

• optimal səpin müddəti;
• düzgün səpin norması;
• toxumun eyni dərinlikdə yerləşdirilməsi;
• cərgələrin bərabərliyi.

Bu işlərin yüksək dəqiqliklə aparılması üçün müasir toxumsəpən aqreqatlardan istifadə edilir. Müasir taxılsəpən maşınları toxumun bərabər paylanmasını təmin edir və hər hektarda optimal bitki sıxlığının formalaşmasına kömək edir. Xüsusilə mexaniki toxumsəpən modelləri etibarlılığı, sadə quruluşu və aşağı istismar xərcləri ilə fermerlər arasında geniş yayılıb. Dəqiq səpin texnologiyası yalnız məhsuldarlığı artırmır, həm də toxum itkisini minimuma endirərək fermerin xərclərini azaldır.

 

Düzgün traktor və aqreqat seçimi niyə vacibdir?

Payızlıq əkin prosesində istifadə olunan aqreqatlar yalnız düzgün seçilmiş traktor ilə birlikdə maksimum səmərə verir. Aqreqatın ölçüsü, iş eni və çəkisi traktorun gücü ilə uyğun olmalıdır. Məsələn, ağır dönərli kotan və ya iri ağır diskli mala ilə işləyərkən yüksək at gücünə malik traktor tələb olunur. Əks halda yanacaq sərfiyyatı artır, texnikanın istismar müddəti azalır və iş keyfiyyəti aşağı düşür. Traktor seçərkən aşağıdakı xüsusiyyətlərə diqqət yetirmək lazımdır:

• mühərrikin gücü;
• dartı qüvvəsi;
• hidravlik sistemin qaldırma qabiliyyəti;
• yanacaq sərfiyyatı;
• ehtiyat hissələrinin əlçatanlığı.

Fermerlər üçün universal traktorlar daha sərfəli hesab olunur. Belə texnikalar eyni mövsümdə kotan, diskli mala, gübrəsəpən və toxumsəpən kimi müxtəlif aqreqatlarla işləyə bilir. Bu isə əlavə texnika almağa ehtiyacı azaldır. Bundan əlavə, traktor lizinqi və digər kənd təsərrüfatı texnikalarının lizinq yolu ilə əldə edilməsi ilkin maliyyə yükünü azaltmaqla fermerlərə müasir texnologiyalardan daha rahat istifadə imkanı yaradır. Beləliklə, istehsal xərcləri optimallaşır, işlərin vaxtında görülməsi təmin edilir və məhsuldarlıq yüksəlir. “New Holland” və “Lovol” brendinə məxsus universal traktorlar Azərbaycan fermerlərinin bütün işləri keyfiyyətlə yerinə yetirmək üçün seçim etdiyi əsas markalar arasında ön sıradadır.  

Nəticə

Payızlıq buğda və arpa əkinində uğurun əsası düzgün hazırlanmış sahədən başlayır. Bitki qalıqlarının təmizlənməsi, dərin şumun aparılması, toxum yatağının keyfiyyətli hazırlanması, səpinqabağı gübrələmə və müasir toxumsəpən texnikasından istifadə yüksək məhsuldarlığın əsas şərtləridir. Bununla yanaşı, bütün bu proseslərin effektivliyi düzgün seçilmiş traktor və aqreqatlardan birbaşa asılıdır. Müasir kənd təsərrüfatı texnikaları və lizinq imkanları fermerlərə daha az xərc və daha yüksək məhsuldarlıqla fəaliyyət göstərmək imkanı verir. Payız əkin mövsümünə peşəkar yanaşma isə gələcək məhsulun həm miqdarını, həm də keyfiyyətini artıran ən vacib investisiyadır.